IPO (Initial Public Offering) là khi một công ty tư nhân lần đầu bán cổ phiếu ra công chúng, trở thành công ty đại chúng và chuẩn bị niêm yết trên sàn. Trước đó, cổ phần chỉ nằm trong tay người sáng lập, nhân viên và một số nhà đầu tư sớm. Sau IPO, ai cũng có thể mua bán cổ phiếu đó trên sàn.

Với nhà đầu tư cá nhân, đây là cơ hội tham gia vào một doanh nghiệp ngay từ vạch xuất phát. Nhưng cơ hội này đi kèm rủi ro thật, và bài viết này sẽ giúp bạn nhìn rõ cả hai mặt.

Quy trình IPO

Một đợt IPO tại Việt Nam thường kéo dài vài tháng đến hơn một năm:

1. Chọn tổ chức bảo lãnh. Doanh nghiệp chọn một công ty chứng khoán làm đơn vị tư vấn hồ sơ, định giá và phân phối cổ phiếu.
2. Chuẩn bị hồ sơ và bản cáo bạch. Hồ sơ trình bày tình hình tài chính, hoạt động kinh doanh và kế hoạch sử dụng vốn.
3. Xin phép chào bán. Hồ sơ được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước xem xét. Nếu đáp ứng yêu cầu, doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận chào bán ra công chúng.
4. Chào bán và phân phối. Doanh nghiệp công bố bản cáo bạch, nhà đầu tư đăng ký mua, cổ phiếu được phân bổ và thanh toán.
5. Lưu ký và niêm yết. Hoàn tất chào bán chưa có nghĩa là cổ phiếu giao dịch được ngay. Doanh nghiệp còn phải lưu ký chứng khoán và hoàn tất thủ tục niêm yết trên sàn HOSE, HNX hoặc UPCOM.

Lợi nhuận của một đợt IPO thường đã được định đoạt trước khi doanh nghiệp lên sàn, ở mức giá chào bán và chất lượng thật của doanh nghiệp, chứ không phải trong ngày giao dịch đầu tiên. Mua được cổ phiếu IPO không quan trọng bằng mua đúng giá.

Những thuật ngữ bạn sẽ gặp khi đọc bản cáo bạch IPO

• Bản cáo bạch là tài liệu trình bày tình hình tài chính, hoạt động kinh doanh, rủi ro và mục đích sử dụng vốn của doanh nghiệp.
• Công ty đại chúng là công ty đã chào bán cổ phiếu ra công chúng, phải công bố thông tin định kỳ và tuân thủ quy định quản trị chặt chẽ hơn công ty tư nhân.
• Thời gian hạn chế chuyển nhượng là khoảng thời gian sau niêm yết mà ban lãnh đạo, nhân viên và nhà đầu tư trước IPO chưa được bán cổ phiếu ra. Khi hết hạn, lượng cổ phiếu chờ bán tăng đột ngột có thể ép giá xuống.

Vì sao doanh nghiệp chọn IPO?

Câu hỏi quan trọng hơn "doanh nghiệp IPO để làm gì" là "tiền huy động được sẽ dùng vào việc gì". Một doanh nghiệp IPO để mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ hay M&A là một câu chuyện. Một doanh nghiệp IPO chủ yếu để cổ đông hiện hữu thoái vốn hoặc nhân viên hiện thực hóa cổ phiếu thưởng lại là câu chuyện khác hẳn.

Cả hai đều bình thường, không có gì sai. Nhưng chúng nói lên hai hướng đi rất khác nhau cho tương lai doanh nghiệp. Mục đích sử dụng vốn luôn được công bố trong bản cáo bạch, và đây là chi tiết bạn nên đọc kỹ nhất.

Cơ hội và rủi ro từ IPO

Mua cổ phiếu IPO, bạn tiếp cận doanh nghiệp trước khi giới phân tích và đông đảo nhà đầu tư chú ý đến nó. Nếu công ty làm ăn tốt sau khi lên sàn, đây có thể là một khoản đầu tư sinh lời dài hạn.

Nhưng cổ phiếu IPO chưa từng giao dịch trên sàn, nên bạn chưa biết thị trường sẽ phản ứng ra sao, dù doanh nghiệp đã công bố báo cáo tài chính trong bản cáo bạch. Mấy tuần đầu giao dịch thường biến động mạnh, phần nhiều do tâm lý thị trường hơn là nền tảng kinh doanh thật sự. Giá lúc này chưa nói lên được giá trị dài hạn của doanh nghiệp.

Bạn cũng nên để ý thời điểm hết hạn chế chuyển nhượng, vì áp lực bán có thể tăng lên đúng lúc đó.

Sau giai đoạn biến động đầu, cách nhìn đúng là quay về những thứ cơ bản: kết quả kinh doanh qua từng quý, vị thế của doanh nghiệp trong ngành, giống như bạn vẫn làm với mọi cổ phiếu khác.

Để tham gia một đợt IPO, bạn cần

• Có tài khoản chứng khoán
• Theo dõi thông báo chào bán từ doanh nghiệp hoặc công ty chứng khoán bảo lãnh
• Đăng ký mua và nộp tiền đúng thời hạn
• Chờ phân bổ cổ phiếu theo kết quả đăng ký
• Chờ doanh nghiệp hoàn tất lưu ký và niêm yết

Một số đợt cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước thì đấu giá công khai qua Sở Giao dịch Chứng khoán, không qua đăng ký ở công ty chứng khoán như bình thường.

Có nên mua cổ phiếu phát hành riêng lẻ trước IPO?

Một số doanh nghiệp bán cổ phiếu cho một nhóm nhà đầu tư được chọn trước, trước cả khi IPO chính thức diễn ra. Đây gọi là phát hành riêng lẻ trước IPO. Kênh này kém thanh khoản hơn nhiều, thường bị khóa chuyển nhượng nhiều năm, và chỉ mở cho nhà đầu tư chiến lược hoặc nhà đầu tư chuyên nghiệp đủ điều kiện.

Tăng Trưởng cũng đang theo dõi và chọn lọc loại hình đầu tư này, nhưng không phải cơ hội phát hành riêng lẻ nào cũng hợp với nhà đầu tư cá nhân.

	IPO	Phát hành riêng lẻ trước IPO
Hình thức chào bán	Ra công chúng	Phát hành riêng lẻ
Đối tượng mua	Mọi nhà đầu tư đủ điều kiện cơ bản	Nhà đầu tư chiến lược, chuyên nghiệp được chọn
Thanh khoản	Có sau khi niêm yết	Thường bị hạn chế chuyển nhượng nhiều năm
Mức độ phổ biến	Phổ biến hơn, dễ tiếp cận	Khó tiếp cận hơn

IPO có phù hợp với bạn?

Không phải IPO nào cũng đáng mua. Trước khi xuống tiền, hãy tự hỏi bốn câu:

• Doanh nghiệp kiếm tiền bằng cách nào?
• Vì sao họ cần IPO ngay lúc này?
• Mức định giá có hợp lý so với các doanh nghiệp cùng ngành đã niêm yết không?
• Nếu giá cổ phiếu giảm 20% sau niêm yết, bạn còn muốn giữ không?

Nếu chưa trả lời được phần lớn câu hỏi trên, cứ dành thêm thời gian đọc lại bản cáo bạch trước khi đặt lệnh. Đó không phải là dấu hiệu nên bỏ qua, mà chỉ là dấu hiệu bạn cần hiểu doanh nghiệp này kỹ hơn một chút.

IPO không phải vé số, cũng chẳng phải con đường chắc thắng. Nó là một khoản đầu tư bình thường như bao cổ phiếu khác, có rủi ro và có cơ hội riêng. Điều quan trọng không phải là mua được trước người khác, mà là trở thành cổ đông của một doanh nghiệp tốt, ở mức giá hợp lý.

Và dù có thích doanh nghiệp đến đâu, cũng chỉ nên dành một tỷ trọng phù hợp trong danh mục cho cổ phiếu IPO, đừng đặt cược quá lớn vào một cơ hội duy nhất.

Sẵn sàng tìm hiểu các đợt IPO đang diễn ra? Xem Cơ hội đầu tư IPO của Tăng Trưởng.